[…]
Nam – zostało poprawić Poduszkę –
I przygładzić Kosmyków parę –
I skorzystać z okrutnie Wolnego 
Czasu – by uładzić w sobie Wiarę –
Emily Dickinson*


 Jest sobota, 10:00 rano, 27 czerwca 2026 – zaczyna się  rekordowo gorący weekend  – temperatura może dzisiaj sięgnąć blisko 40 stopni Celsjusza. Pewnie większość ludzi spędza ten dzień chłodząc się w rzekach, jeziorach, basenach, wannach z zimną wodą… ale nie my – 9 kobiet, które zjechały z różnych zakątków Polski, żeby wziąć udział w spotkaniu „Czułe pożegnanie: warsztaty opieki nad osobą zmarłą”. Spoiler: nie – to nie będzie naprawdę zmarła osoba i to nie tylko ze względu na temperaturę ;) .

Schodzimy się pod piękną kamienicą na ul. Noakowskiego 12, tuż przy Politechnice Warszawskiej. To właśnie tu mieści się nowa siedziba Fundacji Instytut Dobrej Śmierci. Wchodzimy na I piętro i cieszymy się, że kolejne godziny spędzimy w starych, grubych murach doskonale izolujących przed wszechogarniającym upałem. Na sali warsztatowej witają nas  rozłożone na krzesłach beżowe zeszyty z hasłem “Śmierć jest naturalną częścią życia.” Niby proste i oczywiste stwierdzenie, ale czy aby na pewno wszyscy i wszystkie mamy w sobie na nie zgodę? Czy jesteśmy ze śmiercią oswojeni i oswojone? Czy rozmawiamy o niej z bliskimi i znajomymi? A z samymi sobą? Może mamy nawet specjalny zeszyt z instrukcjami dotyczącymi tego, co ma się wydarzyć po naszej śmierci? … Hmmm … podejrzewam, że nie bardzo.

Przecież istnieją szkoły rodzenia, a co ze szkołami umierania? Dlaczego ten biegun życia jakoś mniej nas interesuje? Na pewno nie bez znaczenia są różne psychologiczne mechanizmy obronne, które pozwalają dystansować się od faktu, że w każdej chwili możemy opuścić ten świat. Ale ogromny wpływ ma również kultura, którą przesiąkamy. A nasza – zachodnia, materialistyczna, zsekularyzowana – akurat śmierć wypiera i tabuizuje. Panuje powszechny kult wiecznej młodości i życia bez końca. O umieraniu się raczej nie myśli, a już na pewno nie mówi na głos, żeby nie zapeszyć i nie przyciągnąć kostuchy..

My jednak mamy właśnie dzisiaj możliwość porozmawiania o śmierci i spotkania się z nią twarzą w twarz. Bezpieczną przestrzeń do tego stworzyły Anja Franczak – edukatorka w obszarze śmierci i żałoby, doula umierania i Prezeska Zarządu Fundacji Instytut Dobrej Śmierci i Marta Tarnowska  – członkini kolektywu Instytutu Dobrej Śmierci, projektantka i celebrantka humanistycznych rytuałów przejścia, śpiewaczka.

Siadamy w kręgu, wokół szmaragdowej chusty, na której znajdują się bardziej i mniej oczywiste – w kontekście naszego spotkania – przedmioty. Jest bukiet różowych piwonii, żeliwna misa i dzban, ręczniczki, płonąca świeca, malutkie drewniane serduszka, różowe kartki, szal w kolorze ochry okalający duży biały kamień w czarne kropki i talerz z różnymi słodkościami. Wygląda to pięknie i zagadkowo.

Anja i Marta przedstawiają się krótko i zapraszają do tego samego nas. Mamy też wybrać z talerza, któryś z przysmaków i powiedzieć czym chcemy się na tych warsztatch nakarmić, po co tu jesteśmy? Czego tu szukamy? Na sali zebrały się:

Marta 2 – psycholożka i trenerka rozwoju osobistego, obecnie na etapie szukania nowej drogi zawodowej w obszarze związanym ze śmiercią i umieraniem, na warsztatach szuka oswojenia lęku przed opieką nad ciałem zmarłej osoby.

Kamila – psycholożka, psychotraumatolożka, psychoonkolożka i terapeutka Terapii Simontonowskiej. W swojej praktyce zawodowej często obserwuje jak normalizowanie rozmów o śmierci uwalnia z napięć i lęków w tym temacie, zwiększając jakość życia pacjentów oraz ich bliskich.

Monika – terapeutka zajęciowa, interwentka kryzysowa Szpitala Pomnik Chrztu Polski w Gnieźnie. Szuka nowych i starych pięknych rozwiązań w procedurach szpitalnych, ważnych słów i symboli dla lepszego wspierania bliskich.

Julia – psycholożka i psychotraumatolożka. Specjalizuje się w pracy z osobami doświadczającymi traumy, PTSD, ostrych kryzysów psychologicznych, żałoby – w tym żałoby migracyjnej – oraz zaburzeń psychosomatycznych. W swojej praktyce wykorzystuje również rytuały pożegnania w sytuacjach, gdy nie ma możliwości pożegnania się z osobą umierającą lub zmarłą. Prowadzi konsultacje w języku polskim, ukraińskim i rosyjskim.

Justyna – psycholożka, absolwentka studiów z psychotraumatologii, oczekująca na wydanie dokumentu; pedagożka, konsultantka kryzysowa. Przyjechała na warsztaty, bo temat śmierci i umierania od zawsze był jej bliski i w jej poczuciu to zagadnienia, które w znaczący sposób nawiązują do życia, bliskości, uważności, szeroko pojętej miłości i pełni, która w sposób odnawialny kończy się i rozpoczyna za każdym razem na nowo

Ewelina – na co dzień pracuje jako monitor badań klinicznych oraz terapeutka terapii czaszkowo-krzyżowej. Na warsztaty przyjechała, ponieważ proces umierania jest dla niej bardzo ciekawy – fascynuje ją zwłaszcza temat ciszy, która jest kluczowym elementem jej pracy terapeutycznej. Wierzy, że w tej ciszy, tak samo jak w gabinecie, dzieje się coś niezwykle ważnego. Szuka też możliwości oswojenia lęku przed śmiercią, aby móc być obecną w sposób pełny i spokojny dla jej pacjentów, będących w momencie ostatecznego przejścia.

Monika 2 – inżynier ogrodnictwa, pracowała w hospicjum, obecnie w Domu Seniora pielęgnuje dobrostan Seniorów i Seniorek i towarzyszy im na ostatnim etapie życia. Na warsztaty przyjechała bez żadnych oczekiwań, chcąc dać się kompletnie zaskoczyć.

Paulina – psycholog w trakcie specjalizacji z psychologii klinicznej, konsultująca pacjentów w nurcie Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach oraz edukatorka i badaczka w ramach pracy naukowo-dydaktycznej na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Chce odnaleźć zaginioną w medycznych procedurach czułość do umierania i śmierci oraz potrafić przywrócić naturalny obraz schyłku życia, zarówno dla pacjentów i ich rodzin, jak i pracowników opieki medycznej.

Karolina – od 22 lat prowadzi razem ze swoją wspólniczką, Zuzą, autorski żłobek i przedszkole – Mały Domek – Miejsce na Rzecz Wszechstronnego Rozwoju Dzieci. Od zawsze blisko jest jej do dzieci i początku życia oraz do starych ludzi i końca życia…. Odkąd pierwszy raz poznała Anję Franczak poczuła, że bardzo porusza ją to co robi, czego uczy i że chciałaby uczyć się od Niej. Co czyni, małymi krokami.

Kilka fun(eralnych) faktów

Anja opowiada nam na wstępie, że w Polsce brakuje regulacji dot. opieki nad zmarłymi. Nie znamy naszych praw w tym zakresie. Pokutuje mnóstwo mitów. Powszechnym standardem stało się to, że zaraz po stwierdzeniu zgonu przez lekarza, po ciało przyjeżdża zakład pogrzebowy. Bliscy mogą przekazać ubrania, kosmetyki, jakieś przedmioty do umieszenia w trumnie, ale generalnie sami nie zajmują się zmarłą osobą. Widzą ją już ubraną i przygotowaną przez obcych ludzi, zazwyczaj dopiero w dniu pogrzebu.

W Polsce co roku umiera ok 400 000 ludzi. Z tej liczby obecnie tylko 30 – 35% ludzi żegna się z życiem w domach. Pozostałe 65 – 70% odchodzi na tamten świat przede wszystkim w szpitalach, nieco rzadziej w hospicjach stacjonarnych, czy domach opieki. Z raportu Puckiego Hospicjum pw. św. Ojca Pio wynika natomiast, że jeśli chodzi o potrzeby Polaków i Polek, to aż 65% wybrałoby właśnie dom na miejsce swojej śmierci. Jednak z różnych przyczyn – najczęściej gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia – trafiają do szpitali, które z racji swojej funkcji za cel stawiają sobie zawsze podtrzymanie życia za wszelką cenę. Prowadzi to często do niepotrzebnego wydłużania życia w cierpieniu i uniemożliwia bliskim zajęcie się umierającą osobą w domowych warunkach. Optymalnym rozwiązaniem zdają się być hospicja domowe – łącząc dostęp do profesjonalnego wsparcia medycznego z komfortem bycia we własnym łóżku. Ich opieką rokrocznie objętych jest blisko 60 000 pacjentów i pacjentek.

Co się dzieje, kiedy człowiek umiera w szpitalu czy innej placówce? Czasem po stwierdzeniu zgonu personel zajmuje się ciałem osoby zmarłej – myje je, przebiera – i dopiero wtedy umieszcza w tak zwanej “lodówce”, gdzie czeka ono na odebranie przez dom pogrzebowy. Częściej jednak placówki umywają od tego ręce i takie niezaopiekowane ciało trafia dalej do domu pogrzebowego, który też wcale nie zawsze musi mieć wdrożone odpowiednie procedury godnego się nim zajęcia.

Co się dzieje kiedy człowiek umiera w domu? Jesteśmy zobowiązani do wezwania lekarza w celu stwierdzenia zgonu. Dopiero potem wzywa się pracowników domu pogrzebowego. Prawo nie reguluje tego ile dokładnie mamy czasu między jedną a drugą wizytą. Można zatem przewidzieć spokojny czas na rytuał pożegania naszej bliskiej osoby. W taki sposób, jaki podpowiada nam serce, intuicja czy może wczesniejsze ustalenia ze zmarłym / zmarłą. Jednak ponieważ oddaliliśmy się bardzo od naszych pięknych tradycji funeralnych i dawnych rytuałów, często nie wiemy ani że możemy sami zająć się ciałem, ani tym bardziej jak to zrobić…

Ale po kolei – po co w ogóle mielibyśmy te rytuały ożywiać? Co takie osobiste, niezinstytucjonalizowane pożegnianie może dać nam – osobom w żałobie? Czy może w jakiś sposób wpłynąć na jej przebieg? Jak z czułością i miłością możemy pożegnać na własnych warunkach ukochanego zmarłego lub zmarłą? Właśnie po odpowiedzi na te pytania spotkałyśmy się naszą “małą wioską” na sobotnich warsztatch.

Czym jest żałoba

Poszukiwania rozpoczęłyśmy od przyjrzenia się zagadnieniu żałoby. Czym ona dla nas jest? Na pewno jest reakcją na stratę, tęsknotą, szczególnym czasem, który rządzi się swoimi prawami. Powinna być przestrzenią na wszystko co się pojawia, na smutek, żal, gniew, złość, ból, cierpienie i pustkę, ale również na wdzięczność, nostalgię, miłość i poczucie ulgi. Bo żałoba to cały wachlarz emocji – zarówno tych trudnych, jak i tych pięknych. Żałoba to bardzo złożony proces i dynamicznie zmienia się w czasie, często przebiega w nieprzewidywalny sposób i zaskakuje nas swoją złożonością. Nie można jej zamknąć w z góry założone etapy, ani przyjąć żadnej cezury. Nie skończy się nigdy, bo nigdy nie skończy się nasza więź ze zmarłą osobą. Bo żałoba nie jest końcem relacji, ona ją tylko redefiniuje. Z naszego wewnętrznego świata zmarły nie znika, pozostaje w nim na zawsze.

Koncepcja trwałej więzi  (continuing bonds) to teoria żałoby zakładająca, że zdrowe przeżywanie straty wcale nie wymaga domknięcia ani zerwania więzi emocjonalnych ze zmarłą ukochaną osobą. Zamiast tego relacja w naturalny sposób ulega przekształceniu, co pozwala osobom pogrążonym w żałobie na utrzymanie trwałej, wewnętrznej więzi ze zmarłym. Koncepcja ta, opracowana w 1996 roku przez badaczy Dennisa Klassa, Phyllis Silverman i Stevena Nickmana, rzuca wyzwanie starszym modelom psychologicznym, które postrzegały utrzymującą się bliskość i przywiązanie jako stan patologiczny. Główne założenia tego modelu zostały szczegółowo opisane poniżej: 

Jak przejawiają się trwałe więzi:

• Codzienne nawyki i rutyna: podtrzymywanie lub kontynuowanie wspólnych tradycji, takich jak przygotowywanie ulubionego posiłku zmarłego lub słuchanie piosenek, które lubił.
• Wewnętrzny dialog: rozmawianie ze zdjęciami zmarłego lub zadawanie sobie w duchu pytań: „Co on/ona zrobił(a)by lub powiedział(a)by w tej sytuacji?”.
• Osobiste rytuały: tworzenie fizycznych przestrzeni pamięci, takich jak pudełko wspomnień czy zapalanie świecy w rocznice.
• Budowanie dziedzictwa: życie zgodnie z wartościami, których nas osoba zmarła nauczyła, lub wspieranie spraw, na których jej zależało.
• Pamiątki: zachowanie wyjątkowych przedmiotów lub rzeczy osobistych, które łączą nas z kojącymi wspomnieniami.

Dlaczego ten model jest ważny:

• Znosi ramy czasowe: potwierdza, że żałoba nie ma wyznaczonego punktu końcowego i zdejmuje presję szybkiego „pogodzenia się” ze stratą.
• Łagodzi poczucie winy: pomaga osobom w żałobie zrozumieć, że pielęgnowanie więzi jest zdrowym mechanizmem radzenia sobie ze stratą, a nie oznaką utknięcia w miejscu. 
• Wspiera rozwój: badania pokazują, że więzi te często przynoszą pocieszenie, zmniejszają poczucie izolacji i pomagają osobom pogrążonym w żałobie spokojniej oswoić się z historią odejścia bliskiej osoby. 

Żałoba nie jest chorobą, którą trzeba „wyleczyć”, ani procesem, który u każdego przebiega tak samo. To indywidualna, nieliniowa droga adaptacji do nowej rzeczywistości, w której nie ma już tego, co utraciliśmy. Żałoba to wszystko to, co pomaga nam żyć dalej, a jej unikanie również może być jej formą. Żałoba jest naturalna i zdrowa. Jest bardzo głębokim, transformującym doświadczeniem, którego nikt z nas nie uniknie…

Może ona jednak współwystępować z różnymi zaburzeniam: z depresją, zespołem stresu pourazowego (PTSD), nerwicą natręctw, insomnią, które już jak najbardziej można i warto leczyć. Kiedy żałoba przybiera bardzo ciężką postać, możemy mówić o żałobie powikłanej (prolonged grief disorder). Są różne stanowiska na ten temat – czy żałoba może być powikłana, czy nigdy nie jest patologią? Czy istnieją obiektywne miary ile powinna / nie powinna trwać? Czy ktoś ma prawo osądzać, co jest normą, a co nie, w tej tak wrażliwej materii? Nad każdym niepokojącym przypadkiem trzeba pochylić się bardzo indywidualnie, z wielką empatią i najpierw probówać objąć cierpiąca osobę miłością i współczuciem, poźniej dopiero, w razie konieczności, wprowadzać farmakoterapię czy inne formy oddziaływania terapeutycznego. Aby pogłębić wiedzę na temat różnych modeli żałoby, warto sięgnąć po publikację Łucji Lange “Dlaczego śmierć może być dobra”, Uniwersytet Łódzki, 2025 rok – dostępną w internecie na otwartej licencji.

Zanim oswoimy czyjeś odejście i nauczymy się żyć z żałobą po tej osobie, często dominującym i wszechogarniającym nas uczuciem jest poczucie bezradności. Być może zmieniła się nasza życiowa rola, być może zmienił status socjo-ekonomiczny. Może nie wiemy, jak mamy się teraz definować i przedstawiać? Czy nadal jesteśmy mamą / tatą skoro naszego dziecka już nie ma? A jak odpowiadać na pytanie ile mamy dzieci, jeśli żyje już tylko jedno? Czy koniecznie muszę być wdową, czy mogę nadal postrzegać się jako żona, skoro to właśnie było trzonem mojej tożsamości przez ubiegłe pół wieku? Krzepiącym remedium na ten stan zagubienia i niejasności mogą być właśnie rytuały okołopogrzebowe. Przywracają one poczucie sprawczości, pomagają stworzyć nową życiową narrację i pozwalają mieć chociaż namiastkę kontroli nad sytuacją i targającymi nas skrajnymi emocjami.

Rytuały okołopogrzebowe

W wielu kulturach na całym świecie rytuały te są bardzo głęboko zakorzenione i pełnią mnóstwo fukcji zarówno dla jednostek doświadczających starty jak i dla całych wspólnot i społeczności. Niektóre mogą wydawać nam się śmieszne, inne przerażające, jeszcze inne piękne. Przyjrzyjmy się kilku z nich, zanim przejdziemy do projektowania naszych własnych, dostosowanych do warunków w których żyjemy i umieramy tutaj, w Polsce. Rytuały pogrzebowe różnią się diametralnie na całym świecie, co odzwierciedla głęboko zakorzenione przekonania kulturowe, religijne i filozoficzne dotyczące śmierci. Podczas gdy niektóre tradycje kładą nacisk na ciche oddanie czci i bezpieczne przejście duszy do życia pozagrobowego, inne celebrują kontynuację życia poprzez tętniące życiem festiwale, muzykę i nieustanny kontakt ze społecznością. 

Azja i Oceania:

Wiszące trumny (Filipiny i Chiny): W regionach takich jak Sagada trumny umieszcza się wysoko na ścianach klifów lub wewnątrz jaskiń, aby zbliżyć zmarłych do niebios i chronić ich przed ziemskimi zakłóceniami. 

Pogrzeby podniebne (Tybet i Mongolia): W tradycji buddyzmu wadżrajany ciała są składane na szczytach gór, aby rozłożyły się naturalnie lub zostały zjedzone przez sępy. Odzwierciedla to przekonanie, że ciało fizyczne jest jedynie pustym naczyniem, a jego oddanie zapewnia pożywienie innym żywym istotom. 

Ma’nene (Toradża, Indonezja): Śmierć jest tu postrzegana jako proces stopniowy. W tym rytuale rodziny okresowo ekshumują swoich przodków, oczyszczają ich, ubierają w nowe ubrania i spędzają z nimi czas, aby umocnić więzi rodzinne.

Antjesti (Indie): Zgodnie z pismami hinduistycznymi zmarli są zazwyczaj kremowani, ponieważ ogień (Agni) jest postrzegany jako święty środek do przeniesienia śmiertelnych szczątków zmarłego do królestwa bogów i wyzwolenia duszy. 

Afryka:

Famadihana (Madagaskar): Tradycja znana jako „obracanie kości”. Lud Malgaszów co kilka lat ekshumuje swoich przodków, owija ich w świeże całuny i tańczy ze szczątkami, aby świętować jedność rodziny. 

Fantazyjne trumny (Ghana): Lud Ga tworzy misterne, ręcznie robione trumny w kształcie obiektów, które definiowały życie zmarłego (np. samochodów, ryb lub narzędzi), aby w radosny sposób upamiętnić jego pasje. 

Ameryki:

Pogrzeby jazzowe (Nowy Orlean, USA): Łącząc dziedzictwo afrykańskie, francuskie i karaibskie, ta wyjątkowa tradycja obejmuje ponurą procesję z udziałem orkiestry dętej grającej pieśni żałobne, po której następuje żywa, skoczna muzyka i taniec, mające na celu celebrację życia zmarłego.

Día de los Muertos (Meksyk): To tętniące życiem święto jest poświęcone uhonorowaniu zmarłych. Rodziny budują w domach lub na cmentarzach bogato zdobione ołtarze ze zdjęciami, jedzeniem i aksamitkami, aby powitać powracające duchy podczas radosnej, tymczasowej wizyty. 

Europa i Bliski Wschód:

Irlandzkie stypy (Irish Wakes): Tradycyjne spotkanie, podczas którego przyjaciele i rodzina dzielą się opowieściami, jedzeniem, napojami i muzyką, aby opłakiwać i jednocześnie celebrować zmarłego, oferując wspólnotowe wsparcie w procesie żałoby.

Wieże milczenia (Zaratusztrianizm): Wyznawcy w Indiach i Iranie umieszczają ciała na szczytach specjalnych kamiennych konstrukcji, gdzie są one wystawiane na działanie słońca i ptaków padlinożernych. Wynika to z szacunku dla ochrony żywiołów (ziemi, ognia i wody) przed zanieczyszczeniem.

To były krótkie migawiki ze świata, a jak przebiagała ewolucja rytuałów pogrzebowych w naszym kraju? Zmieniały się one diametralnie na przestrzeni wieków – od pogańskich tradycji Słowian, przez czasy chrześcijańskie, aż po unikalny w skali światowej, niezwykle teatralny pogrzeb sarmacki w XVII i XVIII wieku.

1. Czasy pogańskie (Słowianie)

Dla wczesnych Słowian śmierć nie była końcem, a przejściem duszy (tzw. nawii) do zaświatów – Wyraju. Kluczowym elementem było oczyszczenie i zabezpieczenie żywych przed potencjalnym powrotem zmarłego jako złego ducha (wampira, upiora).

Ciałopalenie: Zmarłych układano na stosie pogrzebowym. Wierzono, że dym unosi duszę prosto do niebios, a ogień oczyszcza.

Kurhany: Popioły po spaleniu (często zsypane do glinianego naczynia – popielnicy) zakopywano w ziemi lub usypywano nad nimi ziemne kopce, czyli kurhany.

Tryzna i Strawa: Pogrzeb nie był wyłącznie ponury. Strawa to uczta pogrzebowa organizowana na cześć zmarłego (poprzedniczka dzisiejszej stypy), natomiast tryzna obejmowała igrzyska, gonitwy i tańce. Słowianie wierzyli, że radosne rytuały i hałas pomagają odpędzić złe moce i ułatwiają duszy odejście.

2. Średniowiecze (Po chrzcie Polski)

Wraz z nadejściem chrześcijaństwa w 966 roku Kościół zaczął bezwzględnie zwalczać ciałopalenie, traktując je jako grzech przeciwko wierze w zmartwychwstanie ciał.

Inhumacja (pochówek szkieletowy): Ciała zaczęto grzebać w ziemi, układając je na wznak, najczęściej na osi wschód-zachód (z twarzą zwróconą na wschód, by w dniu Sądu Ostatecznego zmarły mógł od razu ujrzeć wschodzące słońce i Chrystusa).

Dary grobowe: Choć Kościół tego zakazywał, w grobach z tego okresu wciąż znajduje się tzw. wyposażenie (noże, monety jako „myto” za przejście w zaświaty czy kabłączki skroniowe u kobiet), co pokazuje, jak długo pogańskie nawyki mieszały się z nową wiarą.

Miejsca pochówku: Zmarłych zaczęto grzebać wokół kościołów (na tzw. bożych polach), a najmożniejszych – pod posadzkami świątyń.

3. Pompa Funebris – Pogrzeb Sarmacki (XVI–XVIII wiek)

To bez wątpienia najbardziej widowiskowy i unikalny okres w historii polskiej kultury pogrzebowej. Szlachta polska (Sarmaci) uczyniła z pogrzebu gigantyczne, trwające dniami, a czasem tygodniami widowisko teatralno-religijne. Pogrzeby magnatów potrafiły kosztować fortunę i doprowadzać rodziny do bankructwa. Był to ostateczny pokaz statusu, bogactwa i wpływów rodu. Do najważniejszych elementów Pompa Funebris należały:

Portret trumienny: Realistyczny portret zmarłego malowany na blasze (najczęściej sześcio- lub ośmiobocznej, dopasowanej do kształtu trumny). Mocowano go w nogach lub głowach trumny, tak by zmarły „brał udział” we własnym pogrzebie i patrzył na żałobników. Po pogrzebie portret wieszano na ścianie kościoła.

Castrum Doloris (Zamek Boleści): Bogata, architektoniczna dekoracja wznoszona wewnątrz kościoła. Było to rusztowanie obwieszone tkaninami, iluminowane setkami świec, na którym na podwyższeniu stawała trumna.

Archimimus: Aktor przebrany w zbroję zmarłego, który podczas ceremonii wjeżdżał na koniu do kościoła, udając nieboszczyka. W kulminacyjnym momencie symbolicznie spadał z konia, co oznaczało ostateczny upadek i śmierć rycerza. Jeśli zmarł ostatni męski potomek rodu, nad trumną uroczyście łamano jego tarczę i pieczęć.

4. Tradycje wiejskie i XIX wiek

Wśród uboższych warstw, zwłaszcza na polskiej wsi, rytuały pogrzebowe przez wieki zachowały głęboki, mistyczny charakter oparty na wierzeniach ludowych:

Puste Noce: Zwyczaj czuwania przy ciele zmarłego w jego domu przez trzy noce przed pogrzebem. Rodzina, sąsiedzi i zawodowi śpiewacy odmawiali różańce i śpiewali specjalne, przejmujące pieśni żałobne.

Zasłanianie luster i zatrzymywanie zegarów: W domu, w którym leżał zmarły, natychmiast zatrzymywano zegary (by czas zatrzymał się dla niego) oraz zasłaniano lustra (by dusza nie przejrzała się w nich i nie została uwięziona na ziemi).

Budzenie gospodarstwa: Po śmierci gospodarza służący lub krewni szli „obudzić” pszczoły w ulach i zwierzęta w oborze, pukając w nie i mówiąc: „Wasz pan umarł”, aby zwierzęta nie uschły z tęsknoty.

Wszystkie wymienione powyżej rytuały różnią się bardzo między sobą – nie ma co do tego wątpliwości. Mają jednak jeden wspólny bardzo ważny mianownik – zmarłą osobę żegna w uświęcony sposób cała wspólnota. Podkreśla to tym samym fakt, o którym dzisiaj w dużym stopniu zapomnieliśmy: śmierć nie jest zdarzeniem medycznym, jest zdarzeniem społecznym! I jako takie powinna być czczona w szczególny, wspólnotowy sposób. 

Żeby pomóc nam lepiej zrozumieć ten święty czas – między śmiercią a pochówkiem – Anja przytoczyła bardzo obrazową metaforę śluzy. Śluza to punkt, w którym woda lub ruch zostają wstrzymane. W kontekście śmierci oznacza to pauzę, moment wyciszenia i refleksji, kiedy człowiek zawieszony jest między życiem a wiecznością. Śluza wyrównuje poziom wody pomiędzy dwoma różnymi akwenami. W przenośni symbolizuje to zamknięcie jednego etapu – ziemskiego – i otwarcie nowego – duchowego/wiecznego. Przepłynięcie przez nią oznacza oczyszczenie i wejście na wyższy poziom istnienia. Właśnie ten moment – czas poza czasem – warto wypełnić pięknymi, symbolicznymi gestami, nadać mu wzniosły, duchowy wymiar przez proste, fizyczne działania. Dzięki temu zyskujemy szansę na zaopiekowanie się tym, co doczesne – ciałem, aby to, co wieczne – dusza – mogła w spokoju podążyć tam, dokąd wędrują dusze (gdziekolwiek to jest). 

Opieka nad osobą zmarłą

Po całym tym głębokim teoretycznym przygotowaniu i przerwie na lunch, w czasie której miałyśmy okazję lepiej poznać inne współwarsztatowiczki, przechodzimy do głównej części spotkania – zaprojektowania i celebracji rytuału przejścia. Na początku podkreślenia wymaga nazewnictwo, którym warto się posługiwać, by oddać szacunek. Nie mówmy “zwłoki”, “ciało” czy “trup”, tylko “osoba zmarła”. Chyba nie trzeba tego tłumaczyć!

Następnie robimy burzę mózgów, na temat tego, co daje nam przeprowadzenie rytuału pożegnania. Padają takie hasła, jak: uczłowieczenie, godność, czas na pożegnanie i pobycie razem, na powiedzenie tego, co zostało do powiedzenia, na spotkanie ze stratą i z tym co zostaje. Pozwala na wyrażenie miłości i oddanie ostatniej posługi. Na dopełnienie. To ostatnia szansa na obcowanie w przestrzeni fizycznej. To przystanek “stop”, na którym może się jeszcze zadziać wszystko, co ważne. Ten specjalny czas daje żałobnikom sprawczość i pozwala wyjść z bezradności. Pozwala rozpocząć żałobę pięknie, wzniośle i na własnych zasadach.

Pamiętajmy, że jeśli bliska nam osoba zmarła w szpitalu, jej ciało może wrócić do domu na czas pożegnania, przed odebraniem przez zakład pogrzebowy. Prawo tego nie zabrania, ale nikt o tym nie wie, nie mówi, dlatego też w niemal wszystkich przypadkach ciało przewożone jest prosto do zakładu pogrzebowego i tracimy szansę na przeprowadzenie pięknego rytuału w domowym zaciszu. 

Strata vs więź 

Anja bierze do rąk duży, ciężki, nakrapiany kamień i przedstawia go jako symbol straty. Bo rzeczywistość straty jest – obok więzi z osobą zmarłą – jednym z dwóch kluczowych elementów żałoby. Prawie nigdy nie jest ona odczuwana jako lekka czy przyjemna, no chyba że pożegnaliśmy kogoś kto wyjątkowo zalazł nam za skórę. Strata boli, czasem wręcz wyrywa nam z piersi serce, przygniata do ziemi i zapiera dech. Ostre krawędzie kamienia to mity i negatywne przekonania na temat śmierci. To wszystko to, co czyni żałobę tak trudną.

Teraz nasza prowadząca bierze do rąk szal w kolorze ochry, jego drugi koniec podaje współprowadzącej Marcie i obie zaczynają go skręcać, wymieniając wszystko, co je łączy, czego wspomnienie będzie żałobę czyniło lżejszą, gdyby jednej z nich przyszło odejść z tego świata. Anja będzie wspomniać z wdzięcznością, jak Marta wprowadzała ją w świat natury, uczyła nazw drzew, roślin, ziół. Będzie pamiętać jej piękny śpiew i wspólne guilty pleasures, jak podjadanie żelków Haribo. Kiedy te wszystkie ciepłe wspomnienia zostają zaklęte w szal, Anja otula się nim, pokazując nam tym samym, że doświadczenie żałoby może być również kojące i ciepłe. Na konieć szal/więź – zostaje opleciony wokół kamienia/straty, a my zyskujemy kolejną metaforę pozwalającą objąć to, co nieobejmowalne. “Żałoba jest ceną, jaką płacimy za miłość” – powiedziała Królowa Elżbieta II po śmierci swego ukochanego męża Filipa – i nie sposób się z nią nie zgodzić…

Na przebieg żałoby wpływa zarówno ciężar samej straty, jak również to, jaki obraz śmierci jest przedstawiany w kulturze. Jej reprezentacje są zazwyczaj dramatyczne, proces umierania pełen jest bólu, najcześciej śmiercią jesteśmy po prostu straszone i straszeni. Zdarzają się jednak przedstawienia ukazujące śmierć z tej dobrej strony, jako etap, do którego można zarówno siebie jak i swoich bliskich przygotować. Można tutaj wymienić np. serial “Słowo na R” (“The big C”), w którym Laura Linney oswaja siebie i swoich bliskich z chorobą nowotworową. Na pewno warto również poznać prawdzwią historię Molly Kochan, która w obliczu choroby nowotworowej postanowiła odkryć prawdziwą siebie i wreszcie – około 40-tki – zacząć żyć na własnych warunkach. Pomaga jej w tym ukochana przyjaciółka Nikki. Serial “Kwestia sexu i śmierci” powstał w oparciu o ich podcastowy hit “Dying for sex”. 

Z pozycji książkowych warto zapoznać się z dziełem “Jeszcze jeden oddech” autorstwa neurochirurga Paula Kalanithiego. Jego również pokonał rak w młodym wieku. Jednak zanim to nastąpiło, Paul zdążył – w dużej mierze właśnie dzięki chorobie – zbudować ze swoją żoną cudową więź. Spłodził i poznał swoją maleńką córeczkę i napisał piękną wiadomość do świata, o tym jak żyć w pełni i jak odchodzić pogodzonym z wyrokami losu.

Godne polecenia jest również “W imię miłości – opowieść o wielkim uczuciu w najtrudniejszych chwilach” Amy Bloom. To historia o jej relacji z mężem Brianem, który po 60-ce zachorował na dość szybko postępującego Alzheimera i ich wspólnej decyzji o wspomaganym samobójstwie. Zanim Brian całkiem nie utraci siebie i zdolności do podejmowania decyzji. To również opowieść o tym, jak trudno jest przeprowadzić taką procedurę, jak jest ona kosztowna. W ich wypadku – obywateli USA – pomoc znaleźli hen daleko w Szwajcarii, gdzie po wielu miesiącach starań, po dostarczeniu tony dokumentów i zaświadczeń, mogli wreszcie pożeganać się ze sobą z wielką miłością, w spokoju i w godnych warunkach.

Na warsztatach mamy również okazję zapoznać się z niezwykle wzruszającą i przepięknie zilustrowaną książką autorstwa Anji Franczak pod tytułem “Żaba – mała opowieść o żałobie”. Jej bohaterką jest dziewczynka, która przeżywa śmierć babci. Z upływem czasu między dziewczynką a ża[ło]bą rozwija się czuła relacja, dzięki której uczy się ona radzić sobie z różnymi emocjami. Niech Was nie zmyli fakt, że książka jest bogato ilustrowana – można ją czytać nie tylko z dziećmi. Jej przekaz jest uniwersalny i głęboko humanistyczny i da ukojenie czytelnikom w każdym wieku. 

Jednak na co dzień, tak w przestrzeni publicznej, jak i w naszych własnych domach, mamy stnowczo zbyt mało okazji do spokojnego rozmawiania o śmierci i umieraniu. Szeczególnie starsi ludzie skarżą się na to, bo czują że taka rozmowa przyniosłaby im ulgę, a często są uciszani, i straszeni, że takimi rozmowami sprowadzą na siebie nieszczęcie… Dlatego bardzo cieszy fakt powstania ogólnoświatowej inicjatywy Death Cafe. Istnieje ona już od 2011 roku, a polega na oddolnym organizowaniu swobodnych spotkań przy przysłowiowej kawie, tak stacjonarnych, jak i on-line. Nie ma na nich żadnej agendy, nikt ich nie moderuje. Jedyna zosada, to swobodne rozmawianie o wszystkim, co związane z tematem naszej śmiertelności. Do tej pory wzięło w nich udział kilkaset tysięcy ludzi i liczba ta stale rośnie.

Podsumowując wątek straty i więzi można jeszcze przywołać buddyjską przypowieść o dwóch strzałach (z sutry Sallatha Sutta). Jest to metafora rozróżniająca ból od cierpienia. Pierwsza strzała: to nieuniknione życiowe trudności, ból fizyczny lub przykra sytuacja (np. choroba, strata). Druga strzała: to nasze emocjonalne reakcje (żal, złość, zamartwianie się), które sami dokładamy do pierwotnego bólu. Choć na pierwszą strzałę nie mamy wpływu, drugą wystrzeliwujemy sami poprzez własne nawykowe myślenie. Zrozumienie tej metafory uczy, że prawdziwe cierpienie wynika z tego, jak reagujemy na zdarzenia, a nie z samych zdarzeń. Niesie zatem nadzieję na to, że dzięki świadomej pracy możemy zapanować nad kształtem i jakością przeżywanej przez nas żałoby. W tym celu warto oswajać się ze śmiercią na różne sposoby, poznawać krzepiące przekazy kulturowe i rozmawiać tak z bliskimi, jak i całkiem nieznajomymi osobami, na jej temat.

Kiedy konstrukt straty i więzi stał się już dla nas całkiem zrozumiały, obejrzałyśmy na YouTube film dot. podstawowych zasad opieki nad osobą zmarłą – „Opowieści z trumny: Jak przygotować ciało zmarłego?” 

Sarggeschichten „Wie versorgt man einen Verstorbenen?”

Dowiedziałyśmy się z niego m. in. na czym polega stężenie pośmiertne i jego przełamywanie. I nie – nieboszczykowi nie łamie się kończyn! Wystarczy trochę odczekać – stężenie przychodzi i odchodzi w ciągu 24 godzin. Można również rozmasować sztywne miejsca delikatnie naciągając stawy – jak przy rozciąganiu. Ważne aby ubrania zakładać najpierw na ręce, potem przez głowę i na końcu delikatnie obciągać w dół przekładając ciało raz na jeden, raz na drugi bok. Nie potrzeba żadnych specjalnych – funeralnych – kosmetyków. Używamy tych, z których na co dzień korzystała zmarła osoba lub takich ogólnodostępnych w sprzedaży. 

Pod brodę podkłada się zrolowany ręczniczek – inaczej szczęka będzie opadać. Po kilku godzinach pozycja powinna się utrwalić i ręcznik będzie można usunąć. Powieki delikatnie domykamy naciągając górną, a jeśli trzeba również dolną powiekę. Zdarza się, że w domach pogrzebowych są one zaklejane Kropelką – wydaje się to jednak zbyt daleko idącą ingerencją i zdecywanie warto unikać takich drastycznych kroków, podążając bardziej nauralną drogą. 

Nie zdziwmy się pojawieniem plam opadowych – pod wpływem grawitacji krew spływa w dolne partie ciała. Nie przestraszmy dźwiękami wydobywającymi się ze zmarłego. W wyniku rozkładu komórkowego i pracy bakterii, w ciele gromadzą się gazy. Gdy zmienia się ciśnienie lub gdy ciało jest poruszane, uwięzione powietrze może wydostawać się przez drogi oddechowe i powodować wibracje strun głosowych. Dość niesamowity może być również widok wypływających łez – to jednak też całkiem naturalne zjawisko, choć może mocno poruszyć osoby opiekujące się ciałem.

W przypadku umierania rozłożonego w czasie, ciało naturalnie się do śmierci przygotowuje i oczyszcza, a człowiek odmawia jedzenia i picia. Nie zmuszajmy go do niego! Jest już w innym stanie świadomości, jedzenie i picie nie jest mu potrzebne, może sprawiać uczycie dużego dyskomfortu. Dzięki oczyszeniu organizmu, po śmierci nie będzie problemu, kiedy rozluźnią się zwieracze. Otwory ciała można również zabezpieczyć np. watą.

Jak przygotować się do opieki nad zmarłą osobą

Przede wszystkim trzeba znać lub poznać jej upodobania w następujących obszarach:

• jak się ubierała, czy mówiła w czym chce być pochowana
• czy / jak / czym się malowała
• jak lubiła się czesać / farbować
• czy stosowała manicure / pedicure
• czym się myła / nacierała
• jakich perfum używała
• jaką nosiła biżuterię
• czy miała jakieś znaczące przedmioty
• czy chciałaby do trumny wziąć jakieś zdjęcia
• jaka muzyka była miła dla jej uszu
• czy lubiła kadzidła / świece zapachowe
• jakie kwiaty lub inne elementy wystroju sprawiłby jej przyjemność

Perspektywa śmierci uczy uważności i dbałości o szeczegóły…

Rytuał pożegnania

Przechodzimy do pożeganania Marty – która dzisiaj występuje w roli osoby zmarłej. Najpierw pokazuje nam ona wszystkie rzeczy, które przygotowała, abyśmy mogły przeprowadzić ceremonię. Są instrumenty muzyczne, zastępy świec, misa, dzban, myjki i ręczniki. Są jej ulubione kosmetyki, masażer, różowe piwonie. Jest piękna suknia w barwach ziemi. Zatem wszystko gotowe. Marta układa się wygodnie na łóżku do masażu, a my zaczynamy wokół niej krążyć.

Najpierw dość chaotycznie. Podpatrujemy nieśmiało, co która z nas robi i wybieramy aktywności dla siebie. Pierwsza z nas stoi wzruszona z boku, Druga przygrywa delikatnie na kalimbie, Trzecia zaczyna obmywać nogi naszemu kochanemu ciału. Czwarta i Piąta myją twarz i ręce. Szósta zapala świece. Siódma czesze włosy. Ósma i Dziewiąta przygotowują suknię… i tak płynnie przechodzimy od jednej czynności do drugiej. Bez słów. Prowadzi nas intuicja i serce. Czujemy spokój i harmonię. Wszystko idzie dokładnie tak, jak powinno – zsynchronizowałyśmy się ze sobą i z wszechświatem. Jest pięknie i wzniośle, a zarazem bardzo naturalnie.

Na koniec Anja zaprasza nas do wypowiedzenia błogosławieństw. Słowo błogosławieństwo po łacinie to benedictio. Pochodzi ono od czasownika benedicere, co dosłownie oznacza „dobrze mówić” lub „życzyć komuś dobra”. Życzymy więc naszej osobie zmarłej dobra, najpiękniej jak potrafimy i tym samym dopełniamy rytuału…

W ramach omówienia tego głębokiego doświadczenia, zwracałyśmy uwagę na bardzo różne rzeczy, ale chyba dla wszystkich nas najważniejsza była siła wspólnoty – naszej małej wioski – zarówno ta fizyczna jak i ta psychiczna. Przy tak wielu osobach, każdy i każda może wybrać na ile i jak chce uczestniczyć w ceremonii, czym się zajmować, jaką pełnić rolę. Zwórciłyśmy również uwagę na naturalność, sponatniczność i organiczność całego procesu – najpierw byłyśmy jak nieco chaotyczny, bzyczący rój pszczół, potem zapanowała pełna harmonia i totalne zgranie. Niezwykle istotna była delikatność, uważność, czułość, troska – udało nam się stworzyć wokół Marty bańkę miłości. Zwolniłyśmy i w ciszy trwałyśmy poza czasem.

Miałyśmy okazję opiekować się młodym, pięknym, zdrowym ciałem, poruszyłyśmy więc kwestię “jak zobaczyć piękno w starym, schorowanym ciele?”. Na co Anja odpowiedziała z wielką madrością: “piękne jest to na co się patrzy z miłością.” Według niej nie istnieje brzydkie/piękne jest tylko bezbronne, czekające na naszą troskę i czułość.

W obliczu śmierci przeżywamy tak zwane “tremendum et fascinans” – poczucie przytłaczającej wielkości, majestatu i tajemnicy, które wywołuje w nas głęboki respekt, pokorę, świadomość własnej nicości oraz „święty lęk”. Dosięga nas równocześnie magnetyczna siła tajemnicy, która daje poczucie bezpieczeństwa, zachwytu i miłości, sprawiając, że człowiek chce się do niej zbliżyć. Po niemiecku istnieje na to wszystko jedno określenie (sic!) – ehrfurcht. Po polsku trzeba się niestety bardziej rozwinąć. Tak czy inaczej nasza śmiertelność pozwala doświadczać transcendencji – przekraczania tego co codzienne i indywidulane i dosięgania tego co wykracza poza nasze zmysły, poza nas samych, dotykania absolutu…

***

Na sam koniec każda z nas wzięła małe drewniane seduszko i podzieliła się tym, z czym kończy spotkanie:

Monika kończyła z ogromnym wzruszeniem, wdzięcznością za piękno pań prowadzących, ich głos i kulturę języka. Z poczuciem, jak ważny to temat – również dla jej pracy czyli rozmowy z rodzinami w żałobie. Przyjechała po właściwy język i go dostała.

Julia powiedziała, że kończy z poczuciem, że jest na dobrej drodze, we właściwym miejscu i z właściwymi ludźmi. Z ogromną wdzięcznością za wspólnotę oraz dla Anji i Marty – za powrót do korzeni i rytuałów, za rozmowy, dzielenie się wiedzą i oswajanie tematów umierania, śmierci oraz żałoby.

Justyna ucieszyła się, że doświadczyła tego misterium, póki jej bliscy jeszcze żyją.

Malwina upewniła się, że jest w dobrym miejscu w swoim życiu i zmierza we właściwym kierunku.

Monika 2 zaliczyła wielką ilość momentów zadziwień i prawdziwych “WOW”. Uświadomiła sobie, że miłość się mnoży, kiedy się nią dzielimy z innymi.

Paulina znalazła odpowiedź na pytanie “co ja tu robię”. Teraz jest już pewna, że chce ludzi na temat śmierci otwierać, oswajać z nią, przypominać, że jest piękna i naturalna, że warto śmierć zapraszać do życia.

Karolina przypomniała sobie, że kiedy umierał jej dziadek, gdy miała 16 lat, została wyproszona z sali. Teraz ma silne przekonanie, że więcej się nie da przegonić! I że zawsze może zawołać o pomoc.

Anja powiedziała, że obserwowanie nas było dla niej jak modlitwa, wyraziła wielką wdzięczność i dumę z naszej ceremonii.

Marta poleciła nam wszystkim doświadczenie bycia zaopiekowaną, warsztat skończyła z poczuciem błogostanu i wdzięczności za naszą opiekę nad nią.

Marta 2 oswoiła swój lęk przed obcowaniem z ciałem “zmarłej” osoby i zachwyciła sposobem w jaki prowadzące zaprojektowały i przeprowadziły warsztaty. Utwierdziła się również w poczuciu, że o śmierci można rozmawiać w piękny i swobodny sposób i że naprawdę warto to robić.

Kamila wyraziła dojmujące poczucie wspólnoty, jej wielki dar z którym wraca do swoich wspólnot – “biorę serce by nieść je dalej” – powiedziała.

Myśl przewodnia, którą wszystkie wyniosłyśmy z warsztatów “Czułe pożegnanie” brzmi “Weź się w ramiona*” – zamiast nieznośnego “weź się garść”. I tego wszystkim Wam właśnie życzymy – żebyście w trudnych momentach potrafiły i potrafili wziąć się w ramiona oraz utlić w nich również swoich bliskich – tych żywych i tych umarłych…

„Nie stąpam już po ziemi tak jak wy. W ciele, które jest błogosławieństwem, gdy działa. A kiedy przestaje działać – zapewniam was, że zrzucenie go jest niemal tak samo wielkim błogosławieństwem”.

Molly Kochan*

* Emily Dickinson “Wiersze wybrane” w przekładzie Stanisława Barańczaka, Wydawnictwo Znak, 2002, wiersz pod tytułem “Ostatnia noc jej życia”

* Filip Cymbala, “Lowizm, czyli na szlaku po ulgę”, Wydawnictwo Luna, 2024

* Molly Kochan, “Screw cancer, becoming whole”, Wydawnictwo Donnie B Inc., 2020

Autorka:

Marta Czapińska – psycholożka, trenerka relacji interpersonalnych, ekspertka ds. edukacji. Kobieta zanurzona w tajemnicach zarówno tego świata, jak i zaświatów…