We wrześniu bieżącego roku, na oficjalnej stronie www.gov.uk, rząd Wielkiej Brytanii ogłosił z dumą, że wprowadza brytyjskie prawo w 21 wiek. Tym krokiem w nowoczesność ma być dwutygodniowy urlop przyznawany w związku ze śmiercią bliskiej osoby (bereavement leave). Przepisy wejść mają w życie w kwietniu 2027 roku. I faktycznie, przynajmniej z perspektywy polskiej, wydają się być one bardzo postępowe.
Co się zmienia?
Na początek warto zauważyć, że w chwili obecnej w Wielkiej Brytanii dwutygodniowy płatny urlop przyznawany jest jedynie w przypadku straty dziecka do lat 18 lub utraty ciąży po 24 tygodniu (przysługuje jedynie osobom zatrudnionym min. 26 tygodni). Jeśli chodzi o inne straty to wiele szanująch się (i pracownika) firm ma w swojej polityce zapis o compassionate leave, co można by przetłumaczyć jako urlop współczucia, obejmujący między innymi nagłe zdarzenia losowe, ciężką chorobę np.małżonka lub dziecka czy śmierć. Jeśli umowa nie przewiduje compassionate leave to, według jeszcze istniejącego prawa, decyzja o przyznaniu dnia lub kilku dni urlopu zależy wyłącznie od dobrej woli i zrozumienia ze strony pracodowcy, co, niestety, nie jest zbyt powszechnym zjawiskiem. I pod tym względem, przepisy wchodzące w życie w kwietniu przyszłego roku zdają się faktycznie regulować tę sprawę dla wszystkich – obojętnie od jakiego czasu jesteśmy zatrudnieni i czy w naszej firmie obowiązuje compassionate leave, w przypadku śmierci bliskiego, mamy prawo do 2 tygodni wolnego, a pracodawca, czy mu się to podoba czy nie, musi nam je przyznać, a po zakończonym urlopie zagwarantować, że będziemy mogli powrócić na nasze stanowisko pracy. Co więcej, według nowych przepisów urlop można będzie wykorzystać w dowolnym terminie aż do 56 tygodnia po stracie, a pracodawca, szanując godność i prawo do tajemnicy, nie będzie mógł domagać się żadnych zaświadczeń ani aktu zgonu! Przyznam, że ten punkt robi na mnie największe wrażenie – takiego poziomu zaufania do pracownika życzyłabym sobie w Polsce.
Prawo, które zaczyna dostrzegać różne oblicza żałoby
Kolejnym postępowym rozwiązaniem jest rozszerzenie urlopu żałobnego na stratę małżonka, partnera, dorosłego dziecka, rodzica, rodzeństwa czy ciążę przed 24 tygodniem, przy czym obejmowałby on, oprócz rodzin biologicznych i adopcyjnych, również przyrodnie, zastępcze i spokrewnione. Co więcej – i tu prawdziwa rewolucja – przepisami objęto również nieudane in vitro – nie wprowadzając żadnych ograniczeń jeśli chodzi o liczbę strat w ciągu roku. Tak, jak w przypadku poronienia urlop przysługiwać ma wówczas zarówno kobiecie, jak i jej partnerowi lub partnerce, a w przypadku udziału surogatki, także rodzicom docelowym (intended parents).
Prawo do żałoby tylko dla tych, których na nie stać?
I do tego momentu nowe przepisy wyglądają zaiste na bardzo postępowe w zestawieniu z prawami pracowniczymi w zakresie żałoby w innych krajach.
Zanim jednak rozpłyniemy się w zachwycie nad nowatorstwem przepisów i humanizmem rządzących warto przyglądnąć się temu, co w rzeczywistości oznaczają one dla przeciętnego mieszkańca Wielkiej Brytanii i jakie wnioski możemy wyciągnąć dla polskiego społeczeństwa.
I oto przechodzimy do rzeczy, moim zdaniem, kluczowej, a mianowicie faktu, że urlop, o którym mowa, będzie urlopem bezpłatnym. Mały szczegół, ale jakoś tak kładący się dość sporym cieniem na całości przedsięwzięcia. W praktyce oznacza to bowiem, że oferta urlopowa skierowana jest do ludzi, którzy pozwolić sobie mogą na przetrwanie, przez dwa tygodnie, bez pensji. Z ankiety przeprowadzonej w 2024 przez Financial Conduct Authority (brytyjski organ nadzoru nad rynkiem finansowym), co czwarty dorosły mieszkaniec Wysp deklaruje, że, w przypadku utraty dochodu, nie byłby w stanie utrzymać się ze swoich oszczędności przez miesiąc lub nawet krócej. Odsetek ludzi bez zaplecza finansowego wzrasta z roku na rok, a śmierć bliskiej osoby dodatkowo często zaburza równowagę ekonomiczną wielu rodzin lub prowadzi nawet do zadłużenia i pogrążenia w tarapatach finansowych. Zatem, jak pokazuje nieubłagana matematyka, wielu ludzi na luksus bezpłatnego urlopu żałobnego zwyczajnie nie będzie stać.
Ktoś powie, że się „czepiam”, że „szukam dziury w całym” zamiast docenić, że nareszcie zauważono i uhonorowano potrzeby osób w żałobie. Doceniam. I dostrzegam pozytywne zmiany. Ale tak – czepiam się i czepiać będę, bo jako osoba mająca na codzień kontakt z rodzicami po stracie dziecka i sama będąca osieroconą matką nie zadawalam się już półśrodkami. Nie ma we mnie zgody na udawanie, że otacza się opieką wszystkich dotknietych żałobą, podczas gdy tak naprawdę pod umową, małym drukiem, dodaje się: „pod warunkiem, że cię na to stać”.
Jakimi intencjami kierowali się rządzący Wielką Brytanią wprowadzający bezpłatny urlop żałobny? Na oficjalnej stronie w nagłówku artykułu mamy odpowiedź: „aby nikt nie musiał walczyć o czas na żałobę”. Brzmi empatycznie. Trudno jednak podejrzewać rząd UK, że nie zna sytuacji ekonomicznej swoich obywateli. Zaoferowanie im dwóch tygodni, podczas których wolno im nie przychodzić do pracy (i lepiej, żeby w tym czasie przestali również jeść i wyłączyli ogrzewanie), nie oferując w tym czasie żadnego wsparcia finansowego, delikatnie rzecz ujmując, wypacza deklarowane intencje.
Każda strata potrzebuje innego czasu
Trzeba by teraz zastanowić się jeszcze nad tym czy dwa tygodnie to wystarczająco długi czas na żałobę. Dużo zależy tutaj od relacji jaką osoba w żałobie miała ze zmarłym. Być może dla kogoś dwa tygodnie okażą się czasem wystarczającym. Niektórzy sami będą woleli jak najszybciej powrócić do pracy, wszak każdy inaczej radzi sobie ze swoją żałobą i na niektórych powrót do rutyny dnia codziennego działa kojąco. Ale jest jeszcze spora grupa tych, którym nawet dwa tygodnie urlopu nie wystarczą. Nawet miesiąc i dwa, i pół roku… Bo żałoba to nie wyścigi i każda wymaga indywidualnego podejścia. I czasu. Tu zgodzę się z brytyjskim rządem – nikt nie powinien walczyć o czas na żałobę, nawet ci, którzy tego czasu potrzebują więcej niż przewidziano go w nowym prawie. Przede wszystkim oni. Bo są to ludzie tak zdruzgotani, że na żadną walkę nie mają siły.
To, co dzieje się w temacie żałoby w Wielkiej Brytanii jest mi bliskie z dwóch powodów. Po pierwsze kraj ten stał się moim domem na 16 lat, a brytyjskiej ziemi powierzyłam na zawsze ciało mojego 21-letniego syna. Po drugie jako Polka i członkini Kolektywu Instytutu Dobrej Śmierci jestem osobiście zainteresowana wprowadzaniem dobrych zmian dotyczących wsparcia i opieki okołożałobnej w prawodastwie polskim, a, pomimo zawężonej dostępności, wiele z nowych rozwiązań prawnych wchodzących w życie w 2027 roku w Wielkiej Brytanii jest naprawdę godnych uwagi i odwzorowania w naszym kraju.
Jak to wygląda w Polsce?
Jak wygląda zatem w chwili obecnej sytuacja mieszkańców Polski, których bliski umarł? Dwa dni urlopu płatnego na stratę dziecka, małżonka, rodzica, ojczyma lub macochy, jeden dzień na stratę babci, dziadka, wnuka, brata, siostry lub innej osoby będącej na utrzymaniu lub pod opieką pracownika. Ale już w przypadku poronienia, niezależnie od etapu ciąży, zatrudnionej kobiecie przysługuje 8 tygodni płatnego urlopu macierzyńskiego. Dla porównania w Wielkiej Brytanii z płatnego urlopu macierzyńskiego skorzystać może kobieta, która utraciła dziecko w lub po 24 tygodniu ciązy – otrzymuje wówczas, przez pierwsze 6 tygodni, 90 procent swojego wynagrodzenia, a przez kolejne (do 39 tygodnia) 194 funty tygodniowo lub 90 procent wynagrodzenia – w zależności od tego, która kwota jest niższa. W rzeczywistości, często nawet matki, które urodziły żywe dzieci korzystają z urlopu jedynie przez początkowy okres – za niecałe 200 funtów tygodniowo trudno się utrzymać.
Ale wróćmy do Polski. Czy jest aż tak źle? Jest. Można powiedzieć, że zaopiekowana została jedynie kwestia poronień (choć i tu dałoby się niejedno poprawić) i oczywiście jest to znaczący postęp. Co do innych strat, niestety, sytuacja przedstawia się smutno, by nie rzec tragicznie. Żaden zdolny do odczuwania człowiek nie jest w stanie „pozbierać się” w dwa dni po śmierci bardzo bliskiej osoby. Dlatego zwykle pracownicy w żałobie „lądują” na zwolnieniach lekarskich. Jest to praktyka powszechna również w Wielkiej Brytanii, gdzie, jak sądzę, zmieni się to od kwietnia przyszłego roku. Gdy na pytanie o powód wizyty, pacjent pragnący zarejstrować się do lekarza domowego odpowie: „żałoba”, odesłany zostanie do pracodawcy po bezpłatny urlop. Tym sposobem nie otrzyma nawet Statutory Sick Pay (ustawowy zasiłek chorobowy) w kwocie 123 funtów tygodniowo. Nawet tyle.
„Widzimy cię i troszczymy się” – czas na konkretne działania
Żałoba to nie choroba i zadaniem lekarzy nie powinno być wypisywanie zwolnień z powodu śmierci członka rodziny pacjenta (w przypadkach, gdy żałoba przyczynia się do powstania lub zaostrzenia istniejącej choroby, interwencja lekarska jest jak najbardziej pożądana). Dlatego potrzebujemy rozwiązań, które w sposób prawdziwy i dogłębny zaadresują problem. Potrzebujemy urlopów pogrzebowych i żałobnych oraz zasiłków dla osób niezdolnych, by powrócić do pracy na przykład po śmierci dziecka. Potrzebujemy specjalnie zaprojektowanego i bezpiecznego programu ponownego wprowadzania na rynek pracy osób w lub po długotrwałej żałobie. Żałoba to nie widzimisię ani luksus, na który pozwolić sobie mogą jedynie ludzie zamożni. Żałoba to nie wybór – to konsekwencja śmierci bliskiej osoby. To część życia – ta „brzydsza” część– od której ludzie bezpośrednio nie dotknięci stratą zazwyczaj wolą odwracać głowę i udawać, że jej nie widzą. Ot, myślą, taki tymczasowy kryzys, który zaraz (najlepiej w przeciągu dnia, dwóch lub ewentualnie dwóch tygodni) minie. Ale tak się nie dzieje. Bo żałoba, oprócz uznania, potrzebuje przede wszystkim czasu. Może jedyną realną korzyścią płynącą z nowego brytyjskiego prawa będzie zauważenie problemu, pochylenie się nad nim z szacunkiem i przyznanie, że ludzie w żałobie, by móc funkcjonować, potrzebują realnego wsparcia od systemu. Potrzebują wyraźnego komunikatu: „widzimy cię i troszczymy się” , i idących za tą deklaracją konkretnych rozwiązań.
